Wstęp

Eugenika wedle jednego z określeń Francisa Galtona (1822 – 1911) to kultywacja, uprawa rasy (cultivation of race) (Galton, 1907, s.17). Pojęcie kultury wywodzi się z łacińskiego wyrazu cultura, czyli uprawa. To pierwotne znaczenie przetrwało w takich terminach jako kultywator, kultury bakterii, kultury komórek itp. Metaforyczny charakter temu słowu nadał Marek Tulliusz Cyceron, formułując wyrażenie cultura animi – uprawa ducha. Przenośnie pojmowanie kultury na dobre ukształtowało się i utrwaliło dopiero w wieku XVIII, i tutaj, jak wskazuje Władysław Tatarkiewicz, należy upatrywać się genezę współczesnego pojęcia kultura (Tatarkiewicz, 1978, s. 74). O ile dosłowny i chronologicznie wcześniejszy sens odnosi się do dziedziny rolnictwa, o tyle ten drugi opisuje specyficznie ludzką kondycję, wprowadza do świata wartości i symboli.

Pierwotnie, dosłownie znaczenie słowa kultura w odniesieniu do człowieka pojawiło się u schyłku wieku XIX pod postacią eugeniki. Eugenika oznacza traktowanie rodzaju ludzkiego w aspekcie biotechnicznym. Człowiek staje się eugenice obiektem swojej własnej działalności hodowlanej. W 1868 roku wychodzi ogromne dwutomowe dzieło Karola Darwina (1809 – 1882) The Variation of Animals and Plants under Domesticatin, traktujące o udomowieniu roślin i zwierząt przez człowieka (Darwin, (2003, s. 62). Używając dzisiejszego słownictwa, można by powiedzieć, iż jet to praca z zakresu hodowli zwierząt i uprawy roślin dla celów gospodarczych (mleczne lub mięsne krowy, psy wykorzystywane do polowań), a także ze względu na ich walory estetyczne (szlachetne rasy gołębi, koni). Polskie wydanie w przekładzie Józefa Nusbauma – Hilarowicza ukazuje się w latach 1888 – 1889 w dwóch tomach i nosi tytuł Zmienność zwierząt i roślin w stanie kultury. (Darwin, 1888 – 1889). Tytułowa „kultura”, występująca w wersji polskiej, przywołuje właśnie owo pierwotne , sięgające starożytnego Rzymu znaczenia słowa. Darwin pisze: „Człowiek może każda, po kolei występującą rasę z zamiarem z góry powziętym dobierać i utrwalać, mając na celu polepszenie lub przemianę rasy tek; i przez to właśnie, że nagromadza tym sposobem zboczenia, które są tak nieznaczne, iż nieprzyzwyczajone do tego oko zaledwie je dostrzec może, osiągnął on przedziwne zmiany i uszlachetnienia. Można też wyraźnie wykazać, iż człowiek, beż określonego celu lub zamiaru polepszenia rasy, tylko przez to, iż w każdym następnym pokoleniu zachowuje osobniki, które najwyżej ceni, niszczy zaś osobniki bez wartości – sprowadza powoli wprawdzie, lecz skutecznie wielkie przemiany (Darwin, 1888, s. III).”

Identyczną frazeologię, skopiowane niemalże dosłownie wyrażania odnajdujemy w określeniach eugeniki, z tą jedną różnica, że zwierzęta i rośliny zastąpiono gatunkiem ludzkim. Często wykorzystywane synonimy eugeniki to „ulepszenie rasy”, uszlachetnienie rasy”, „poprawa wrodzonych właściwości gatunku”. Odwołując się do Galtona, polski antropolog i działacz polityczny Karol Stojanowski (1895 – 1947) pisła:

Eugenika jest to nauka zajmująca się wszystkimi wpływami, które mogą poprawić oraz rozwinąć w kierunku dla społeczeństwa najkorzystniejszym wrodzone właściwości rasy (Stojanowaski, 1927, s. 4).

Historia pojmowania kultury i eugeniki wskazuje, że terminy te są w pewnym stopniu ze sobą sprzęgnięte. Treść słów „cywilizacja” i „kultura”, jak pisał Norbert Elias w Przemianach obyczajów w cywilizacji Zachodu, kształtowała się odmiennie w różnych krajach europy. Nabrały one rozmaitych odcieni znaczeniowych: we Francji dominował termin „cywilizacja”, w Niemczech – „kultura”, w innych traktowane były jako synonimy (Elias, 1980), Oba do dziś w mowie potocznej zachowały swój silnie wartościujący charakter, którego genezę upatruje Elias w podręczniku dobrych manier De civilitate morum puerilium sporządzonych przez Erazma z Rotterdamu w XVI wieku (Elias, 1980 s. 63 – 89). Określenie jakiejś osoby lub grupy ludzi albo czyjegoś zachowania mianem niekulturalnego i niecywilizowanego nie jest stwierdzeniem czysto deskryptywnym, neutralnym emocjonalnie, lecz silnie wartościującym. Pojawienie się i rozpowszechnienie w nauce opisowego pojęcia kultury przypada na wiek XIX i XX. W myśl eugenicznej długo, bo w zasadzie do połowy wieku XX utrzymywano się jednak wartościujące pojęcie kultury. Poszukiwano dla niego naukowego uzasadnienia w płaszczyźnie zjawisk rasowych, dziedzicznych. Istniał silny związek między wartościującym pojęciem kultury a definiowaniem celów eugeniki negatywnej. Grupy ludzi które wcześniej postrzegano jako niecywilizowane, pozbawione kultury, lub którym przypisywano udział w jakiejś niższej kulturze, stały się obiektem selekcji eugenicznej. Kształotowanie się ideologii eugenicznej oraz jej realizacjia przypada na przełom XIX i XX stulecia i pierwszą połowę wieku XX. Urzeczywistnianie dyrektyw eugenicznych w owym czasie wiązało się ze znaczną ingerencją państwa w sferę zycia obywateli, która dotąd zasadniczo podlegała wpływom obyczaju. W wielu państwach powstawały towarzystwa eugeniczne, które stanowiły silne lobby zmierzające do prawnego uregulowania postulatów eugenicznych. Szczególnie prężnie działały one na terenach m.in. Wielkiej Brytanii, USA, Trzeciej Rzeszy, państw skandynawskich, Estonii, Szwajcarii, Kanady. Rezultatem ich kampanii było wprowadzenie i wykonanie ustawodawstwa eugenicznego. Składały się na nie ustawy sterylizacyjne, mówiące o dobrowolnej lub przymusowej sterylizacji osób dotkniętych chorobami uważanymi za dziedziczne, ustawy zakazujące zawierania małżeństw między określonymi grupami ludzi, na przykład między osobami różnych ras albo z osobami dotkniętymi chorobami dziedzicznymi. W zakres ustawodawstwa eugenicznego zalicza się również prawo ograniczające imigrację do Stanów Zjednoczonych grup ludzi postrzeganych jako mniej wartościowe biologicznie (ludność z krajów słowiańskich i południowoeuropejskich). Najbardziej skrajną formę realizacja założeń eugenicznych przybrała w Trzeciej Rzeszy, gdzie eutanazji poddawano pensjonariuszy zakładów opiekuńczych, szpitali, eksterminowano przedstawicieli ras uważanych za zdegenerowanych biologicznie.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej możemy mówić o upadku międzynarodowego ruchu eugenicznego. W niektórych państwach ustawodawstwo eugeniczne na zasadzie prawnej inercji funkcjonowało jeszcze w drugiej połowie wieku XX(USA, niektóre kraje skandynawskie). Schyłek ideologii eugenicznej w dotychczasowej formie wiązał się ze skojarzeniem jej ze zbrodniami hitlerowskimi, nie była to jednak jedyna czy zasadnicza przyczyna. Postęp genetyki, biologii molekularnej sprawił, iż dotychczasowe metody eugeniczne zakwestionowano. Już w latach świetności eugeniki stwierdzono, że ani sterylizacja, ani eutanazja osób dotkniętych chorobami dziedzicznymi nie są skutecznymi metodami wyeliminowanie tychże chorób. Osobniki nie są jedynymi źródłami patologii genetycznych. Wiedza o tym, że choroby genetyczne przenoszone mogą być przez geny recesywne, dyskwalifikowała efektywność tych metod. Rodzi się pytanie, czy upadek międzynarodowego ruchu eugenicznego oznaczał koniec eugeniki. Czy potępienie moralne i polityczne, zdyskredytowanie naukowe metod eugeniki równoznaczne jest z wyparciem ze świadomości społecznej idei eugenicznej w ogóle. W drugiej połowie XX wieku rozwój genetyki, biologii molekularnej i biotechnologii sprawił, że pojawiły isę nowe, udoskonalone metody, które służyć mogą celom eugenicznym.

Falę powrotu w drugiej połowie XX wieku w literaturze przedmiotu przeważnie utożsamia się z reimplantacją diagnostyką genetyczną, badaniami prenatalnymi w kierunku chorób genetycznych i eliminacją obciążonych dziedzicznie płodów, inżynierią genetyczną, a także z projektowaniem terapii komórek zarodkowych etc. W odniesieniu do eugeniki współczesnej często stosuje się następujące określenia: eugenika liberalna, komercyjna, konsumencka. Eugenika ery rekombinacji DNA nie wykazuje ciągłości instytucjonalnej ani prawnej z tzw. Starą eugeniką. Nauki przyrodnicze, które wcześniej przyczyniły isę do wyparcia starych metod eugenicznych, w drugiej połowie XX wieku dostarczają nowych sposobów realizacji celów eugenicznych, otwierają perspektywy dla nowej eugeniki.

Istota problemu badawczego tkwi w pytaniu: na ile adekwatne jest stosowanie pojęcia „eugenika” wprowadzonego przez Francisa Galtona u schyłku XIX wieku, w odniesieniu do niektórych zastosowań współczesnej biotechnologii? I dalej: czy istnieje jakiś wspólny mianownik dla tak różnorodnych zjawisk, jak – sterylizacja i zakaz związków małżeńskich a projekty terapii komórek linii zarodkowej diagnostyka prenatalna czy preimplantacyjna diagnostyka genetyczna (PDG)? Słowo „eugenika” stosuje się bowiem dla określenia biotechnik, które powstały dziesięciolecia po śmierci twórcy i kontynuatorów tej ideologii, nie były przez nich projektowane ani przewidywane. Czy mamy tutaj do czynienia z kontynuacją eugeniki dziwiętnastowiecznej i pierwszej połowy dwudziestego wieku, czy też jest to zupełnie nowe, jakościowo odrębne zjawisko?

Dotychczasowe badania nad eugeniką przebiegają na kilku płaszczyznach: historycznej, przyrodoznawczej, i etyczno – filozoficznej. Historyczne podejście koncentruje się głównie na opisie genezy i funkcjonowania międzynarodowego ruchu eugenicznego u schyłku XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Prace traktują głównie o instytucjach eugenicznych, stowarzyszeniach, o ich organach prasowych, podejmowanych przez nie akcjach społecznych, a także ustawodawstwie eugenicznym. Do tego nurtu należą: pionierskie publikacje polskojęzyczne – S. Kasperek, Sterylizacja ze wskazań eugenicznych w latach 1934 – 1944 na Śląsku Opolskim (1968) i K. Kawalec, Polska myśl polityczna wobec hitlerowskiej ustawy eugenicznej z 14 VII 1933 (1997) – monografie dotyczące działalności eugenicznej na Śląsku – K. Uzarczyk, Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924 – 1944 (2003) – polskiego ruchu eugenicznego – M. Gawin, Rasa i nowoczesność. Historia polskiego ruchu eugenicznego (1880 – 1952) (2003) – amerykańskiego ruchu eugenicznego – E. Black, Wojna przeciw słabym. Eugenika i amerykańska kampania na rzecz stworzenia rasy panów (2004) – niemieckiego ruchu eugenicznego – B. Müller – Hill Murdeus Science: Elimination by Scientific of Jews, Gypsies, and Others. Germany 1933 – 1945 (1988) – ruchu eugenicznego w Wielkiej Brytanii – P.M.H. Mazumdar Eugenics, Human Genetics and Human Failings, its Sources and its Critics In Britain (1992) – prace zbiorowe – np. Książka dotycząca eugeniki w nazistowskich Niemczech pod redakcją R. Gellately’ego I N. Stoltzfusa, Social Outsiders Policy In Denmark, Swen, Norway, and Finland pod redakcją G. Broberga i E. Dansinga (1996) – z innych wybranych opracowań – J.H. Bennet, Natural Selection, Heredity, and Eugenics (1983), D.J. Kevles, In the Name of Eugenics: Genetics and the Uses of Human Heredity (1985), D.B. Paul, The Politics of Heredity: Eugenics Biomedicine and the Nature – Nurture Debate (1998)

Badania o charakterze przyrodoznawczym polegają na weryfikacji założeń I sposobów realizacji eugeniki z punktu widzenia nauk biologicznych. Mieszczą się tutaj prace kwestionujące skuteczność metod klasycznej eugeniki, np. J. Watson, DNA pasją mojego życia (2000); J. Watson, A. Berry, DNA. The Secret of Life (2004); D. Micklos i E.A. Carlson, Engineering American Society: the Lesson of Eugenics (2000); D.B. Paul i H.G. Spencer, The Hidden Science of Eugenics (1995). Ten odłam reprezentują także publikacje mówiące o negatywnych biologicznych konsekwencjach eugeniki (zmniejszenie genetycznej różnorodności, ryzyko efektów ubocznych ingerencji genetycznych) : J. Bernard, Nadzieje medycyny (1997) i od biologii do etyki (1994); Th. Dobzhansky Evolution, Genetics, and Man (1955) i Różnorodność i równość (1979); J.S. Gould, Moda na Dolly, a Ludwika boli (2000); Ph. Meyer, Złudzenie konieczne (1998); R. Winston, Manipulacje genetyczne (1998).

Kolejna płaszczyzna badań nad Euniką dotyczy etycznych czy – szerzej – filozoficznych aspektów eugeniki. Następną grupę publikacji stanowią współczesne diagnozy o powrocie eugeniki. Wobec tak zatomizowanych zainteresowań nasila się potrzeba zbadania znaczenia o przemian pojmowania eugeniki. Zakres pojęcia „ eugenika” zmienił się historycznie, podobnie zmieniła się praktyka, którą z tym pojęciem utożsamiano. Pozorna jednoznaczność tego terminu pomija historyczne przekształcenia jego pojemności znaczeniowej. W XX wieku zupełnie zmienił się emocjonalny wydźwięk tego słowa. Niegdyś utożsamiano je z awangardą nauki. Uporządkowanie dotychczasowej wiedzy pod tym względem jest niezbędne dla sensownego kontynuowania prac nie tylko o charakterze historyczno – opisowym, ale i dla debaty nad współczesną biotechnologią, którą niejednokrotnie odbiera się przez pryzmat eugeniki.

Osobnej analizy wymaga eugenika potraktowana jako podstawa odrębnej filozofii, jak było w przypadku przedwojennego myśliciela Tadeusza Mischkego i jego koncepcji eugeniki układu antropocentrycznego (Mischke, 1916, s. 10; 1923). Eugenika staje się i niego filozofią życia. Na oddzielne opracowanie czeka również, zmieniające się w ostatnich dziesięcioleciach, bioprawo dotyczące: dysponowania materiałem genetycznym, klonowania, zakresu zastosowania preimpentacyjnej diagnostyki genetycznej etc. Do dokładniejszego zbadania wciąż pozostaje praktyka przymusowej sterylizacji Romów na Słowacji i w Czechach (Gauss, 2005).

Badanie pojęć kluczowych za pomocą analizy treści stanowi jedną z technik metody jakościowej w naukach humanistycznych. Dzięki jej wykorzystaniu możliwa staje się głęboka, rozumiejąca interpretacja pozwalajaca zrekonstruować światopogląd eugeniczny i zawarty w nim system wartości (Sciński, Wyka, 1988, s. 112, 115).

Jakościowa analiza treści dokonana została na materiale źródłowym, czyli na tekstach dotyczących myśli i praktyki eugenicznej zarówno jej zwolenników, jak i krytyków, Uwzględnienie krytyki, w tym również krytyki wewnętrznej, tj. dokonywanej przez zwolenników idei, ale przeciwników określonych sposobów jej realizacji (H.J. Müller), pozwala na ukazanie zmieniających się realizacji między poszczególnymi składnikami eugeniki. W ten sposób wyróżnić można trwałe oraz zmienne komponenty eugeniki. Teksty zasadniczo obejmują zakres od pierwszych prac Galtona o tematyce eugenicznej 1865) do publikacji Jamesa Watsona z końca wieku XX i pierwszych lat XXI wieku. Podstawowymi źródła dotyczącymi klasycznej eugeniki są pisma Francisa Galtona, Charlesa B. Davenporta, Rolanda Aylmera Fishera, Herberta Spencera, Karola Stojanowskiego, a także serie wydawnicze i czasopisma: „Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie”, „Czasopismo Przyrodnicze”, „Eugenika Polska”, ”Man”, Materiały i Prace Antropologiczne”, :Myśl Karaimska”, „Polska Gazeta Lekarska”, Przegląd Lekarski”, „Zagadnienie rasy”. Instytucjonalny aspekt funkcjonowania eugeniki doczekał się wielu opracowań, dlatego będę się do nich odwoływać. Źródła dotyczące przemian pojmowania eugeniki w drugiej połowie XX wieku to publikacje: Jamesa Watsona, Petera Singera, Lee Silvera, Alicji Przyłuskiej – Fisher, a także artykuły w czasopismach prócz tego zasoby internetowe, m.in. strony UNESCO, serwisy informacyjne oraz strony instytucji oferujących PDG. Dla pełnej rekonstrukcji przemian pojmowania eugeniki konieczne jest wykorzystanie pra z zakresu etyki, bioetyki, filozofii i myśli o kulturze, m.in. Tadeusza Ślipki, Vana R. Pottera, Jürgena Habermasa, Francisa Fukuyamy, Alfreda L. Kreoberga, a także myślicieli religijnych (chrześcijańskich, konfucjanistów i in.).

Tak szeroki i różnorodny zakres umożliwia następnie zastosowanie metody porównawczej, w więc porównanie celów i sposobów realizacji starej i nowej eugeniki. Zasadnicze przemiany sposobu pojmowania eugeniki widoczne stają się dopiero przy optyce wykraczającej poza myśl eugeniczną danego odcinka czasu. Dzięki szerokiemu zakresowi analizy i wykorzystywaniu metody porównawczej możliwe staje się uchwycenie procesów historycznych w średnim i długim wymiarze ich trwania, które, jak zauważył historyk kultury Fernand Braudel, są charakterystyczne dla przemian kulturowych. Ten sposób podejścia pozwala na oddzielne szybko zmieniających się komponentów eugeniki od tych odznaczających się większą trwałością.

Spis Treści

Rozdział 1. Od zwyczaju do myśli eugenicznej

1.1. Eugenika przedklasyczna

1.2. Eugenika jako zwyczajowa praktyka

1.3. Eugenika w starożytnej Sparcie

1.4. Eugenika w Państwie Platona

1.5. Wątki eugeniczne u innych wybranych filozofów

1.6. Eugenika w utopii Miasto słońca Tommasa Campanelli

Rozdział 2. Od nauki do ideologii. Przemiany eugeniki u schyłku XIX i pierwszej połowie xx wieku

2.1. Rozwój instytucji eugenicznych u schyłku XIX w pierwszej Połowie XX wieku

2.2. Pojęcie ewolucji stosowane przez eugeników

2.3. Eugenika jako nauka o dziedziczności

2.4. Genetyka – nowa nauka o dziedziczności (1905 r.)

2.5. Genetyka wypiera eugenikę jako naukę o dziedziczeniu

2.6. Recepcja genetyki na gruncie eugeniki

2.7. Krytyka eugeniki w świetle genetyki

Rozdział 3. Między stara a nową eugeniką - Hermann J. Müller i germinal choice

3.1. Życie i koncepcja eugeniki Hermanna J. Müllera

3.2. Realizacja programu eugenicznego Müllera w drugiej połowie XX wieku

Rozdział 4. Nowa eugenika. Przemiany pojmowania eugeniki w drugiej połowie XX wieku

4.1. Nowe sposoby funkcjonowania i realizacji eugeniki

4.2. Ideologie nowej eugeniki na przykładzie poglądów Jamesa D. Watsona

4.3. Przypadek chińskiej eugeniki

Rozdział 5.Przemiany pojmowania chorób dziedzicznych i ich wpływ na eugenikę

5.1. Dezaktualizowanie się zakresu starej eugeniki

5.2. „Nowe Choroby” w myśli eugenicznej

5.3. Rozwój nauk biologicznych a metody stosowane w eugenice

Rozdział 6. Przemiany koncepcji rasowych i ich wpływ na eugenikę

6.1. Koncepcje rasowe wykorzystywane w eugenice do pierwszej połowy XX wieku

6.2. Mit aryjski, geneza hinduskiego systemu kastowego i problem Romów w eugenice

6.3. Biogeneza zaburzeń psychicznych i patologii społecznych a teorie rasowe

6.4. Rasa a eugenika pozytywna

6.5. Krytyka typologicznego pojęcia rasy z punktu widzenia populacyjnej koncepcji rasy

6.6. Czynnik rasowy we współczesnych propozycjach eugenicznych

Rozdział 7. Aksjologiczne podstawy, kulturowe i etyczne konteksty eugeniki

7.1. Utylitaryzm Herberta Spencera jako aksjologiczny fundament eugeniki

7.2. Związki etyki utylitarystycznej z eugeniką w drugiej połowie XX wieku

7.3. Pojmowanie eugeniki w etyce w końcu XIX wieku i w pierwszej połowie XX wieku

7.4. Pojmowanie eugeniki w bioetyce

7.5. Główne religie uniwersalistyczne o eugenice

7.6. Krytyka eugeniki jako obrona natury ludzkiej i godności człowieka u wybranych myślicieli – Francisa Fukuyamy i Jürgena Habermasa

Rozdział 8. Eugenika – modele dynamiki

Bibliografia