Myślenie o dynamice rozwojowej  naszej historii literatury, nie tylko dwudziestowiecznej, wyznacza rytm „przełomów". Jest to optyka, którą uznać by można poniekąd za wygodną, ponieważ operuje wyrazistą segmentacją diachronicznych ciągów, stwarza wrażenie klarownego uporządkowania historycznoliterackiego dyskursu. „Przełomy" okazują się jednak dla historyków literatury kategorią co najmniej kłopotliwą - nadając logikę poznawczym wywodom, jednocześnie ją burzą na poziomie rozpoznawanej materii zjawisk. Istotą kulturowego, a tym samym i literackiego trwania jest bowiem w większym stopniu ciągłość i kontynuacja niż traktowana progowo radykalna zmiana. Inaczej rzecz ujmując, paradygmatyczne modele historycznoliterackiej syntezy - uściślić by tu wypadało, że raczej tej podręcznikowej —  oparte są na zasadach, które nie zawsze bywają adekwatne wobec rzeczywistego, bardziej meandrycznego procesu rozwoju literatury. Gdyby natomiast pozwolić sobie w tym miejscu na tezę paradoksalną, można byłoby stwierdzić, że dążenia do ujęć scalających posiłkują się diagnozowaniem tego, co w swojej istocie jest przecież zakłóceniem i przerwaniem ciągu rozwojowego, czyli przełomem.
Niebezpieczeństwa i zarazem paradoksy myślenia kategoriami przełomów bardzo przekonująco odsłaniają dwa ważne studia badawcze Jerzego Swięcha, dotyczące problemów z periodyzacją literatury minionego wieku. Pierwszy otwiera książkę Pisać poza rok 2000, drugi zaś umieszczony został na pierwszym miejscu w wydanej dwa lata później Dwudziestowieczności, a więc w tomach podejmujących próbę całościowego zarysowania horyzontów literatury stulecia już z perspektywy jego kalendarzowego zamknięcia


Spis treści

Wykaz skrótów    
Wprowadzenie    

Część I
Wobec historii    
„Prawdziwy wróg człowieka, tak zwana historia"
-    Czesław Miłosz    
„Poezja zmaga się z historią ze zmiennym powodzeniem"
-    Zbigniew Herbert    
„I znów zaczyna się przeszłość / kiedy wreszcie skończy się przeszłość"
-Tadeusz Różewicz    
„Meteorolodzy zapowiadają zmierzch historii"
-    Ewa Lipska    
„Ale historia niczego nie przyzna / nie przyzna się do niczego"
-    Stanisław Barańczak    

Część II
Wobec własnej biografii    
„Na moment przed codą / porwane akordy"
-Zbigniew Herbert    
„Więc to jest życie / tak całe życie"
-Tadeusz Różewicz     
„Bądź wdzięczna byłaś hojnie obdarzona"
-    Julia Hartwig    
„I jak to jest, że mogłem istnieć wszystek / mając w sobie choć jedno Nic"
-Stanisław   Barańczak    

Część III
W przestrzeni współczesnej cywilizacji    
„Uwierzyliśmy, że odzyskamy utracony Raj"
-    Czesław Miłosz    
„Oni już byli / my właśnie jesteśmy / wy dopiero będziecie"
-    Ewa Lipska     
Zamiast zakończenia
Piękne gesty - pojednanie ponad „stronami"    
Bibliografia    
Indeks nazwisk