Szkołą nazywa się zgrupowanie uczniów wokół osoby nauczyciela (mistrza) z zamiarem realizowania ważnych celów, zwłaszcza dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych1. Szkoła i Kościół (Świątynia) są najstarszymi i najważniejszymi instytucjami społecznymi kształtującymi osobowość człowieka; szkoła bardziej jego umysł, a Kościół - jego duszę. W dziejach ludzkości instytucja szkolna podlegała i nadal podlega ewoluji. Odpowiedniej ewolucji podlega także Kościół. W czasach starożytnych, w okresie istnienia niewolnictwa, do szkoły uczęszczali tylko chłopcy pochodzący z rodzin właścicieli niewolników. Natomiast nauczycielami byli wyłącznie mężczyźni posiadający odpowiednią wiedzę (kwalifikacje). Nauka (nauczanie) w takiej szkole polegała na indywidualnych kontaktach nauczyciela z poszczególnym (pojedynczym) uczniem. Była to bowiem szkoła indywidualnego nauczania chłopca przez nauczyciela, którego do szkoły odprowadzał i przyprowadzał ze szkoły do domu niewolnik. Nie było wtedy klas szkolnych (uczniowskich). W starożytnej Grecji istotę szkoły stanowiły relacje nauczyciela z jednym uczniem, czyli edukacja indywidualna ucznia kierowana bezpośrednio przez nauczyciela2. Także w starożytności pojawiła się nazwa pedagogika, która dotyczyła wychowania człowieka, w tym jego edukacji szkolnej. Nazwa pedagogika pochodzi z języka greckiego i oznacza czynność wychowywania dziecka (chłopca), ponieważ słowo greckie pais oznacza chłopca, a słowo greckie ago oznacza prowadzę, czyli kieruję wychowaniem chłopca (dziecka). Dalsze etapy ewolucji szkoły indywidualnego nauczania wiodły do wprowadzenia w niej również nauczania zbiorowego i grupowego oraz różnych złożonych form nauczania i uczenia się uczniów, np. pracy lekcyjnodomowej, szkol-no-pozaszkolnej itp.

Spis treści:

Dedykacja     
Wspomnienie o moim Przyjacielu i Dobroczyńcy - Profesorze Januszu Gniteckim
Wstęp    
ROZDZIAŁ PIERWSZY. Kolejne przeobrażenia szkoły    
1.    Szkoła bez klas    
2.    Szkoła z klasami    
3.    Szkoła tradycyjna    
4.    Szkoła progresywna    
5.    Szkoła współczesna    
ROZDZIAŁ DRUGI. Próby likwidacji szkoły    
ROZDZIAŁ TRZECI. Granice swobody ucznia w szkole klasowo-lekcyjnej    
ROZDZIAŁ CZWARTY. „Szkoła" bez przymusu (obowiązku)    
ROZDZIAŁ PIĄTY. Wizja szkoły XXI wieku    
1. Wstęp    
2.Prekursorzy szkoły XXI wieku    
3.    Osiągnięcia pedagogów umożliwiające tworzenie szkoły XXI wieku    
4.    Szkoła XXI wieku i jej istotne cechy    
a.    Ogólna charakterystyka szkoły dialogu i samodzielnego uczenia się
uczniów realizującej swoje cele i zadania w procesie zintegrowanej działalności szkolno-pozaszkolnej uczniów    
b.    Cele szkoły XXI wieku    
c.    Role uczniów i nauczycieli w szkole XXI wieku    
d.    Wartości metod preferowanych w szkole XXI wieku    
5.    Koncepcje metodyczne preferowane w szkole XXI wieku    
a.    Podstawy teoretyczne indywidualizowanej problemowo-grupowej koncepcji metodycznej    
b.    Podstawy teoretyczne koncepcji metodycznej umożliwiającej uczniom uprawianie twórczej aktywności proosobistej    
c.    Podstawy teoretyczne twórczej prospołecznej koncepcji metodycznej    
d.    Podstawy teoretyczne integralnej koncepcji metodycznej    
6.    Wizja szkoły XXI wieku w twórczości Profesora Janusza Gniteckiego
Podsumowanie
Spis rycin i zestawień
Piśmiennictwo
Suplement