Książka Andrzeja Gillmeistra, badacza należącego do młodszego pokolenia polskich starożytników, jest interesującym głosem w dyskusji o funkcjonowaniu rzymskiej religii publicznej. Autor w sposób kompletny i z erudycyjnym zacięciem omawia rolę i działalność "mężów ofiarniczych", czyli jednego z wielkich kolegiów kapłańskich decydujących o kształcie ustroju republikańskiego Rzymu. Świetna znajomość źródeł i obszernej literatury przedmiotu pozwoliła mu na weryfikację wielu opinii powtarzanych z uporem od lat w pracach dotyczących historii Rzymu.

[prof. dr hab. Danuta Musiał]

Jedną z najbardziej istotnych kategorii rzymskiej religii był mos maiorum. Rzymianie dokładnie zdefiniowali to pojęcie. Festus pisał, że obyczaj jest przez przodków stworzony; jest to pamięć o przeszłości dotycząca głównie kultu i dawnych obyczajów. Pewnego uściślenia, dość istotnego dla działalności kolegium viri sacris faciundis, dokonał Kwintylian, według którego „wszelkie prawo opiera się bądź na przepisie, bądź na zwyczajach". Można powiedzieć, że działalność decemwirów ofiarniczych na pozór stała w głębokiej opozycji do pierwszej i podstawowej powinności obywatel­skiej, jaką była służba bogom zgodnie ze swoistym testamentem przodków. Czynności rytualne należało wykonywać ze szczególną dbałością o ich sformalizowany przebieg, ustalony przeważnie w pradawnych czasach przez ojców i dziadów. Tymczasem nie ryzykuje się wiele, twierdząc, że większość zmian wprowadzanych do religii rzymskiej czasów historycznych, a opisa­nych przez Liwiusza, była w jakimś stopniu związana z działalnością tego kolegium. Rzymianie obawiali się nowych trendów religijnych. Być może w tym leży przyczyna, że chociaż podatni na wpływy etruskie i hellenistyczne niemal zawsze starali się znaleźć uzasadnienie dla tego, co zazwyczaj było naturalnym rozwojem religii ich coraz potężniejszego państwa. Etruskizacja i hellenizacja religii rzymskiej jest faktem, chociaż nie wydaje mi się, żeby można było przedstawić ją tak linearnie i schematycznie, jak to jeszcze niedawno robili i wybitni znawcy przedmiotu.

Spis treści

1. Rozdział pierwszy: Początki kolegium i ustalenie wzorca konsultacji ksiąg sybillińskich

   1. Księgi sybillińskie i ich znaczenie

   2. Pierwsze konsultacje

   3. Model konsultacji w III i II wieku p.n.e.

2. Rozdział drugi: Organizacja kolegium

   1. Organizacja kolegium

   2. Dokunety kolegialne

      1. Acta ludorum saecularium

      2. „Zwykłe” dokumenty kolegialne

Rozdział trzeci: Działalność viri sacris faciundis. Analiza konsultacji ksiąg sybillińskich

Rozdział czwarty: Funkcjonowanie kolegium w rzymskiej religii publicznej

Zakończenie

Aneks 1: Viri sacris faciundis

1. Kapłani ofiarniczy w okresie republiki

2. Kapłani ofiarniczy w okresie cesarstwa

Aneks 2: Konsultacje Książ sybillińskich

Index locorum

Skróty

Bibliografia

Summary